Artykuły
  • Register

Szkic biograficzny o nauczycielu ze Szkoły nr 1 w Sarnach Marianie Grzybku kontynuuje cykl artykułów o nauczycielach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941.

Marian Grzybek urodził się w 1914 r. Nie jesteśmy pewni miejsca urodzenia, gdyż w aktach śledztwa, będących źródłem do napisania tego szkicu biograficznego, podano sprzeczne dane. Wg jednych dokumentów urodził się w Piławie Górnej na Dolnym Śląsku, zgodnie z innymi – w Bojanowie na terenie Wielkopolski. O jego rodzicach żadnych informacji nie posiadamy. W ankiecie aresztowanego w rozdziale «Pochodzenie społeczne» wpisano: «Z robotników». Status majątkowy określono jako «niezamożny».

Wiadomo, że w 1921 r. chłopiec skończył szkołę przygotowawczą do gimnazjum w Poznaniu. W 1929 r. dostał się do seminarium nauczycielskiego, które ukończył w 1935 r. Zaraz po studiach Marian został powołany do Wojska Polskiego. W 1936 r. opuścił armię w stopniu kaprala. W latach 1936–1937 mieszkał w Grodnie u swojego ojca Józefa Grzybka.

W 1937 r. Marian Grzybek został skierowany do pracy w Szkole nr 1 w Sarnach. Nie wiadomo, czy do miasta młody nauczyciel przybył sam, czy był już żonaty. Według dokumentów archiwalnych, w Sarnach mieszkał wraz z żoną Emilią przy ulicy Leśnej 29. Małżeństwo nie miało dzieci. Marian pracował jako nauczyciel, a jednocześnie kierował ośrodkiem harcerskim działającym przy szkole.

Grzybek 1

Po ustanowieniu władzy radzieckiej Marian Grzybek pozostał na stanowisku nauczyciela, ale w nowym roku szkolnym musiał szybko przejść na ukraiński język wykładowy. Nowi nauczyciele przybywający do szkół Radzieckiej Ukrainy traktowali miejscowych pedagogów nieufnie. Wśród rodziców też było wielu niezadowolonych z tego, jak polscy nauczyciele podchodzą do dzieci innych narodowości. W protokole przesłuchania Mariana Grzybka zapisano, że Jankiel Eiwin zwrócił się pisemnie do dyrektora szkoły w Sarnach wymieniając fakty znęcania się nauczyciela nad żydowskimi dziećmi. Jankiel twierdził, że Grzybek niejednokrotnie polecał jego córce przeniesienie się do szkoły żydowskiej. Również informował, że nauczyciel kazał dzieciom, żeby zwróciły do szkoły, w której naukę prowadzono już w języku ukraińskim, polskie podręczniki, żeby można było uczyć według nich, a nie według ukraińskich czy rosyjskich.

Później Marian Grzybek został zwolniony. Dalej pracować w szkole nie mógł, bo nie znał dobrze ani ukraińskiego, ani rosyjskiego. W kwietniu 1940 r. jeździł do Lwowa z nadzieją znalezienia tam pracy. Jednak nie mógł się zatrudnić, bo nie miał paszportu. We Lwowie Marian zatrzymał się u starszej kobiety o nazwisku Lorek, która wcześniej przyjeżdżała do Sarn, zatrzymując się u siostry jego żony Emilii.

Z powodu choroby Marian wrócił do Sarn dopiero po dwóch miesiącach. Tutaj miał otrzymać paszport. Ponieważ w dokumencie podali adres stałego zameldowania, do Lwowa już nie pojechał. Mieszkał w kolonii Chwoszczowata w gminie Niemowicze u Ludwika Wilhelma, pomagał mu w gospodarstwie, czasowo też mieszkał w Sarnach u siostry swojej żony.

28 marca 1940 r. na podwórku domu nr 7a przy ulicy Polnej, gdzie Marian mieszkał od czerwca 1938 do grudnia 1939 r., funkcjonariusze Sarneńskiego Oddziału Rejonowego NKWD znaleźli pistolet Browning, sześć granatów Millsa i drewniane pudełko z nieznaną substancją. Granaty przymarzły do ziemi, a pistolet zardzewiał, więc enkawudziści przypuszczali, że broń została ukryta jesienią 1939 r. Podejrzewano dwóch byłych mieszkańców domu – Mariana Grzybka i Konstantego Mychasyka.

18 lipca 1940 r. Sarneński Oddział Rejonowy NKWD aresztował Grzybka і osadził go w rówieńskim więzieniu. W trakcie przeszukania zatrzymanemu skonfiskowano sowiecki paszport, tymczasową sowiecką książeczkę wojskową, wypis z księgi metrykalnej, 180 rubli radzieckich, pasek, kołnierz i krawat. Trzy ostatnie skonfiskowane przedmioty zwrócono żonie Mariana, Emilii, co jest odnotowane w aktach śledztwa.

Grzybek 2

Należy podkreślić, że do akt śledztwa w sprawie Mariana Grzybka dołączono protokół przeszukania mieszkania Konstantego Mychasyka, ucznia szkoły średniej w Sarnach, ur. w 1921 r., przeprowadzonego 28 marca 1940 r. w Sarnach przy ulicy Sosnowej 11. W dokumencie zaznaczono, że Mychasykowi skonfiskowano szablę polskiego wzorca, osiem nabojów do karabinu małego kalibru i jedną łuskę. Z innych dokumentów, zwłaszcza z protokołów przesłuchań Mariana Grzybka, dowiadujemy się, że szablę znaleziono właśnie u niego, nie u Mychasyka. Również w aktach śledztwa w sprawie Grzybka przechowuje się zaświadczenie z dnia 10 października 1940 r., w którym znalezione na podwórzu domu przy ul. Polnej 7a granat i Browning są już wymienione jako przejęte podczas przeszukania aresztowanego Mariana Grzybka. Ponieważ dokumenty są ze sobą sprzeczne, trudno powiedzieć jednoznacznie, w jaki sposób broń wpadła w ręce śledczych.

Jeśli chodzi o szablę, to Konstanty Mychasyk na przesłuchaniu w dniu 28 marca 1940 r. zeznał, że mieszkając przy ulicy Polnej 7а widział, jak nauczyciel Grzybek ukrył na poddaszu szablę. Kiedy Grzybek przeprowadził się, Konstanty razem z bratem poszli na poddasze і zabrali szablę do swojego domu, jak powiedział chłopak, dla zabawy. Rodzice chłopca nie wiedzieli, że ukrywa w domu broń. Natomiast naboje miejscowe dzieci zebrały w miejscu dyslokacji polskiej jednostki wojskowej.

Marian Grzybek podczas przesłuchań powiedział, że polską oficerską szablę otrzymał od przyjaciela Edmunda Mutkego (nauczyciel z Chwoszczowatej, we wrześniu 1939 r. zmobilizowany do Ośrodka Zapasowego 50 Pułku Strzelców Kresowych w Sarnach, po 17 września 1939 r. dostał się do sowieckiej niewoli, rozstrzelany w 1940 r. w Katyniu – red.). Idąc na front w 1939 r. pozostawił szablę w mieszkaniu nauczycielki Kozioł-Czaplińskiej, a ta wyjeżdżając z Sarn przekazała ją Marianowi. Na zarzuty śledczego o konieczności oddania broni policji, Marian odpowiedział, że nie zrobił tego, ponieważ nie uważał szabli za swoją własność.

W sprawie byłego nauczyciela zeznawała też dziewięcioletnia Sara Eiwin, która opowiedziała o znęcaniu się, którego doznała od dzieci polskiej narodowości. Dziewczyna stwierdziła, że wielokrotnie prosiła nauczyciela, aby wpłynął na innych uczniów, ale on powiedział, iż powinna zostać przeniesiona do żydowskiej szkoły. Największe wrażenie zrobił na dziecku fakt, że nauczyciel nigdy nie zwracał się do niej po imieniu, za każdym razem nazywając ją Żydówką. Jednocześnie Sara twierdziła, że nauczyciel dobrze traktował wszystkich innych uczniów.

Ostatecznie zeznań Sary i jej ojca nie uwzględniono, a Marianowi Grzybkowi zarzucono jedynie kierowanie organizacją harcerską i nielegalne posiadanie szabli, czyli osądzono za przestępstwa z art. 54-4 i 196 Kodeksu Karnego USRR.

Grzybek 3

Na mocy decyzji Kolegium Specjalnego z dnia 7 kwietnia 1941 r. Marian Grzybek został uznany za «element społecznie niebezpieczny» і skazany na osiem lat łagrów. Karę odbywał w obozie «Siewpieczłag».

Grzybek 4

Zgodnie z decyzją Rówieńskiej Prokuratury Obwodowej z dnia 9 stycznia 1990 r. bohater tego szkicu został zrehabilitowany. Jego dalsze losy nie są nam znane.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk na podstawie akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

CZYTAJ TAKŻE:

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: LEOKADIA KOCHMAŃSKA

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: LEOKADIA KOCHMAŃSKA

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STANISŁAW BRODECKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: EDMUND WELZANDT

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN BLAIKE

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: WŁADYSŁAW DROZD

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JÓZEF HERDUŚ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: GLIB NICKIEWICZ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: EUGENIUSZ BYLINA

FB

Biblioteka MW

Jency wrzesnia 1939 foto 240 2

dzien

Informacja

logoGranica

 

 

 

 Kursy walut

Konkursy, festiwale, wydarzenia

gaude2017

 

Partnerzy

 

LOGO MonitorInfo mini

 

PastedGraphic-1 

 

 

cz

 

 

Reklama

 

po polsku po polsce 1

 

SC Corporate Services Sp 1