Artykuły
  • Register

Drugi rok z rzędu studiujemy akta archiwalne dotyczące nauczycieli II Rzeczypospolitej, którzy w latach 1939–1941 trafili do więzień NKWD na terenie obwodu rówieńskiego.

Te dokumenty, przechowywane obecnie w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, stały się podstawą szkiców biograficznych, które publikujemy w rubryce «Ocaleni od zapomnienia». Dziś opowiemy o Janie Blaikem, dyrektorze szkoły w Wysocku.

Jan Stefan Blaike urodził się w 1884 r. w chłopskiej rodzinie w miasteczku Szczerzec (obecnie obwód lwowski). W aktach sprawy karnej wpisany po rosyjsku jako Иван Степанович Бляйке, czyli imię ojca podano jako Stepan, mimo że w na jednym z zachowanych dokumentów widnieją imiona rodziców – Wilhelm i Krystyna. O tym, że Stefan to drugie imię Jana Blaikego, dowiedzieliśmy się szukając informacji o wydanych przez niego podręcznikach metodycznych, o których wspominamy dalej.

Jego rodzice zmarli jeszcze przed 1917 r. Poza imionami, nie posiadamy o nich żadnych informacji. Jan miał dwie siostry – Ludmiłę (ur. w 1894 r., po ślubie Lawrocka), która na początku II wojny światowej mieszkała z rodziną we wsi Wygoda (obecnie rejon doliński w obwodzie iwanofrankowskim) i Emilię (ur. w 1890 r., po ślubie Sieńkowska), która przed wojną mieszkała w powiecie kołomyjskim.

Również wiadomo, że Jan Blaike studiował filozofię i medycynę, co pozwoliło mu w 1919 r., gdy służył w Wojsku Polskim, zostać pomocnikiem lekarza w szpitalu wojskowym we Lwowie. Przebywał tam do 1921 r., następnie przeszedł do rezerwy w stopniu podporucznika.

W latach 1922–1926 był wiceprezesem Zarządu Okręgowego we Lwowie Polskiego Stronnictwa Ludowego. Dwa razy na miesiąc odbywał podróże agitacyjne po wsiach województwa lwowskiego, podczas których zapoznawał mieszkańców z programem i statutem partii. W 1927 r. opuścił PSL i dołączył do endeków.

Podczas przesłuchań Jan Blaike mówił, że nie był zwolennikiem piłsudczyków, ale w 1929 r. został sekretarzem Zawodowego Związku Włościańskiego w Poznaniu. Organizacja ta uważana była za prosanacyjną, mimo to aresztowany zeznał, że była w opozycji do Piłsudskiego. Blaike był także redaktorem naczelnym czasopisma ZZW – «Włościanin Polski». Z tego stanowiska został zwolniony po tym, jak doprowadził Związek i redakcję do bankructwa, o czym dowiedzieliśmy się z ostatnich numerów czasopisma, które ukazały się już pod kierownictwem nowego redaktora naczelnego. Koledzy ze Związku zarzucali mu krętactwo polityczne oraz nierozliczenie się ze związkowych pieniędzy.

Blaike 10

W związku z powyższym oczywista jest przyczyna, dlaczego w 1935 r. Blaike trafił na Polesie, do wsi Wysock (obecnie rejon dąbrowicki w obwodzie rówieńskim). Co prawda podczas przesłuchań tłumaczył się, że w ten sposób został ukarany za poglądy polityczne.

W Wysocku Jan Blaike był dyrektorem szkoły. Mieszkał tu razem z żoną Anną (c. Jana, ur. w 1886 r.) i córką Danutą (ur. w 1917 r., po ślubie Fazanowa). Nauczyciel narzekał, że sytuacja materialna rodziny nieco się pogorszyła, ponieważ w Poznaniu otrzymywał wynagrodzenie 430 złotych miesięcznie, a w Wysocku – 380.

Od 1923 do 1939 r. Jan Blaike był członkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego. Później na jednym z przesłuchań w więzieniu NKWD mówił, że ta organizacja walczyła o wyprowadzenie religii ze szkół i większość nauczycieli chciała zastąpienia w programie szkolnym religii etyką. Co prawda z czasopisma «Włościanin Polski» dowiadujemy się, że Blaike aktywnie krytykował Kościół oraz duchowieństwo.

W latach 1937–1938 kierował ośrodkiem Ligi Morskiej i Kolonialnej działającym w Wysocku. Jak twierdził, żadnej aktywnej działalności organizacja nie prowadziła.

Rok wcześniej, w 1936 r., stanął na czele miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego i straży pożarnej. Kierował również Kołem Młodzieży działającym w Wysocku. Organizacja ta prowadziła chór, przygotowywała wieczory taneczne, wystawiała spektakle. Jan Blaike uważał za własne osiągnięcie to, że póki kierował kółkiem, młodzież nie zaśpiewała żadnej pieśni o Piłsudskim czy Rydzu-Śmigłym. Co prawda miejscowa ludność pamiętała patriotyczne wystąpienia dyrektora szkoły na corocznych zebraniach pod pomnikiem Piłsudskiego. Kiedy przyszli sowieci, stało się to jednym z powodów aresztowania nauczyciela. Zarzucano mu m.in., że 3 maja 1938 r. podczas uroczystości z okazji Święta Konstytucji powiedział: «Polska jest murem chrześcijańskim, o który rozbiją się fale barbarzyńskie nadchodzące ze Wschodu».

W Wysocku Jan Blaike trzymał się swoich poglądów politycznych, ale starał się ich nie deklarować. Na przesłuchaniu 30 marca 1940 r. powiedział: «Byłem takim rewolucjonistą, który kroczył drogą partii komunistycznej i walczył o zamach stanu w państwie… chcąc przekazać rządy w ręce klasy robotniczej i ubogich rolników». W Wysocku działał podziemny ośrodek Partii Komunistycznej Białorusi Zachodniej (PKBZ), ale Jan Blaike nie był jego członkiem. Przed śledczym podczas przesłuchania tłumaczył się, że nie chciał skupiać na sobie uwagi władz lokalnych, bo pragnął wrócić do Poznania i tam kontynuować swoją działalność polityczną.

Jednym ze świadków w sprawie Blaikego był Meyer Mendel Wysoki, syn Chaima. Był członkiem PKBZ, mieszkał w Wysocku, a po ustanowieniu radzieckiej władzy został funkcjonariuszem rejonowego oddziału milicji. Aresztowanego traktował niejednoznacznie: według niego Jan Blaike niby się zgadzał z ideami komunistycznymi wyrażanymi przez Meyera, ale jednocześnie stał na czele organizacji, którą komuniści w uważali za faszystowską i wrogą.

W 1938 r. Kuratorium Okręgu Szkolnego w Brześciu Litewskim wręczyło dyrektorowi szkoły w Wysocku Medal za Długoletnią Służbę.

Jan Blaike był metodykiem i autorem książek o wychowaniu. W 1923 r. nakładem «Księgarni Naukowej» we Lwowie wydał pracę «Zarys pedagogiki opartej na polskich tradycjach wychowawczych z uwzględnieniem psychologii wychowawczej», a w 1925 r. nakładem Księgarni S. Köhlera, również we Lwowie, ukazała się jego «Historja wychowania: Repetitorjum przedegzaminowe». Jak wynika z akt śledztwa, wydawnictwa kupiły prawa autorskie do jego książek za odpowiednio 200 oraz 300 złotych. W 1938 r. w Stolinie (obecnie Białoruś) w nakładzie 1 tys. egzemplarzy ukazała się jego trzecia publikacja – «Przygotowanie do badań praktycznych w szkole». Jan wydał książkę własnym kosztem, zapłaciwszy za druk 600 złotych, miał nadzieję, że pokryje te wydatki ze sprzedaży.

Blaike 12

Jako oficer rezerwy w 1938 r. Jan Blaike złożył wniosek o przyjęcie go jako ochotnika do Legionu Zaolziańskiego, ale – jak możemy wywnioskować z akt sprawy – nie trafił do tej jednostki, ponieważ w latach 1938–1939 cały czas mieszkał i pracował w Wysocku. W sierpniu 1939 r. został zmobilizowany na wojnę niemiecko-polską. Po 17 września wrócił do Wysocka, gdzie kontynuował pracę jako dyrektor szkoły.

Blaike 13

Blaike 14

Blaike 15

Blaike 6

Zimą 1940 r. szkoła przez kilka dni była nieczynna z powodu braku drewna. W związku z tym dyrektora oskarżono o zakłócenie procesu oświatowego.

Blaike 7

25 marca 1940 r. Jan Blaike został aresztowany przez Wysocki Oddział Rejonowy NKWD, z kolei trafił do więzienia w Równem.

Blaike 1

Blaike 11

Blaike 2

Wśród wielu postawionych mu zarzutów był też taki: «Czy pan przyznaje się do tego, że jako autor książek rozwijał w nich swoje polskie burżuazyjne i nacjonalistyczne idee i w tym duchu wychowywał młodzież w Polsce?». Śledczy widocznie nie posiadał książek, ponieważ w protokole przesłuchania tylko zacytował słowa aresztowanego. Enkawudzistę szczególnie oburzyło następujące stwierdzenie: «System wychowania dzieci w Polsce nie może być oparty o obce wzorce». Blaike był przeciwny internacjonalizacji wychowania, ponieważ uważał, że to osłabia państwo. Cytował swego kolegę partyjnego Stanisława Szczepanowskiego i mówił, że w pełni wspiera jego poglądy na wychowanie: «Umiędzynarodowienie wychowania obywateli osłabia moc państwa». Następnie w protokole spisano własne myśli więźnia na temat walki rewolucyjnej w Europie. Wynikało z nich, że zwycięża nie walka, lecz miłość, a bolszewizm w Rosji nie może istnieć długo ze względu na brak miłości.

Śledczy, jak czytamy w protokołach, zauważył, że na pierwszych przesłuchaniach Jan otwarcie kłamał, mówiąc, iż polscy pedagodzy wspierali ideę wyprowadzenie religii ze szkół – jednocześnie w swojej książce stawiał religię na pierwszym miejscu w wychowaniu dzieci. Blaike w czasie śledztwa nie zaprzeczał, że są to jego słowa, ani temu, że pragnął, aby w Wysocku wybudowano kościół, dlatego został członkiem komitetu prowadzącego zbiórkę pieniędzy na budowę.

Decyzją Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR z dnia 10 sierpnia 1940 r. Jan Blaike został uznany za «niebezpieczny element społeczny» і skazany na osiem lat obozów pracy. Karę odbywał w Obozie Tiemnikowskim. 27 września 1941 r. opuścił łagry na mocy amnestii jako polski obywatel, następnie wyruszył do wsi Tockoje w obwodzie czkałowskim, gdzie rozpoczęło się formowanie jednostek Armii Andersa.

Blaike 8

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 4 grudnia 1989 r. wobec Jana Blaikego zastosowano art. І Ustawy Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 16 stycznia 1989 r. «O dodatkowych przedsięwzięciach dotyczących odnowienia sprawiedliwości wobec ofiar represji, mających miejsce w okresie lat 30–40 – na początku lat 50». Jego dalsze losy nie są nam znane.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk na podstawie akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

CZYTAJ TAKŻE:

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: WŁADYSŁAW DROZD

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JÓZEF HERDUŚ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: GLIB NICKIEWICZ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: EUGENIUSZ BYLINA

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: MAGDALENA DZIERŻAK

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STANISŁAW OSTROWSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN KRÓL

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ALFRED AUSOBSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: FELIKS SĘCZKOWSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JULIAN KRÓL

FB

Biblioteka MW

Jency wrzesnia 1939 foto 240 2

dzien

Informacja

logoGranica

 

 

 

 Kursy walut

Konkursy, festiwale, wydarzenia

gaude2017

 

Partnerzy

 

LOGO MonitorInfo mini

 

PastedGraphic-1 

 

 

cz

 

 

Reklama

 

po polsku po polsce 1

 

SC Corporate Services Sp 1