Artykuły
  • Register

W pierwszej części historii kartek pocztowych zapoznaliśmy naszych Czytelników z tym, jak one powstawały, jak zmieniał się ich wygląd pod koniec ХІХ i na początku ХХ wieku. Dzisiaj proponujemy Państwu opowieść o tym, jak i kiedy pocztówki pojawiły się na Wołyniu.

Wołyń przynależał wówczas do Imperium Rosyjskiego. W 1870 r. rząd Rosji przygotował projekt usprawnienia reguł pocztowych, w którym zaproponowano, naśladując Austrię i Prusy, wprowadzenie nowego rodzaju przesyłek pocztowych – «otwartych listów». W 1871 r. Minister Spraw Wewnętrznych, któremu podporządkowany był departament pocztowy, zatwierdził «Regulamin tymczasowy na poczcie» – legitymizował on przekazywanie «otwartych listów». Prawo do drukowania kartek, które wówczas jeszcze nie miały ilustracji, posiadała wyłącznie poczta. Na odwrocie zawsze znajdował się napis: «Urząd Pocztowy za treść listu nie odpowiada».

Historia ilustrowanej pocztówki o charakterze masowym zaczęła się w Rosji 19 października 1894 r., kiedy rząd pozwolił na wysyłanie pocztą otwartych listów na drukach wyprodukowanych przez prywatne firmy. Innowacja wywołała zainteresowanie wielu wydawców, w tym Stepana Kulżenki z Kijowa. W 1895 r. Kulżenko, jako jeden z pierwszych w Kijowie, wydał serię kolorowych pocztówek z widokami miasta, którą fachowcy uznali za najwcześniejszą w ukraińskiej filokartystyce.

Pocztówki wydawane były przez właścicieli księgarni, sklepów papierniczych, salonów fotograficznych, drukarni i zakładów litograficznych, a nawet właścicieli stoisk z tytoniem i pasmanterią. Drukowali kartki w wydawnictwach w Wilnie, Moskwie, Petersburgu, Sztokholmie, Berlinie, Warszawie, Lwowie i innych miastach. Koszt pocztówek w tamtych czasach był dość wysoki: 5 kopiejek za czarno-biały i 10 kopiejek za kolorowy egzemplarz. Drukowano reprodukcje obrazów znanych malarzy, portrety wybitnych postaci, widoki miast, krajobrazy, typy ludzkie, sceny batalistyczne, osiągnięcia nauki i techniki, humor, twarze uroczych modelek, zdjęcia erotyczne itp. Wkrótce pocztówki stały się modnym prezentem i przedmiotem kolekcjonowania.

0001

 Dubno. Pamiątkowa kartka-kolaż z wizerunkiem motyla. Światłodruk. 1909 r.
Wydawnictwo J. Kroba, Dubno

0002

Dubno. Litografia z pięcioma widokami. 1898 r. Wydawnictwo F. Vostry, Dubno.
Kartka została wydrukowana w Lipsku w zakładzie Louisa Glasera. Jedna z pierwszych i jedyna znana kolorowa litografia, która ukazała się na terenach Wołynia

Podkreślić należy rozmaitość ilustracji na pocztówkach z dużych serii: «Ukraińskie typy i krajobrazy» czy «Typy i widoki Małorosji». Popularność zdobyły też kartki świąteczne z napisami «Dzień Anioła», «Wesołych Świąt!», «Chrystus Pan Zmartwychwstał!», «Szczęśliwego Bożego Narodzenia!». Jednak chyba największe wzruszenie wywołują pocztówki z nadrukowanymi na nich przesłaniami: «Na pamiątkę o Ojczyźnie», «Nie zapomnę rodzimej Ukrainy!», «Pamiętaj o mnie!», «Serce sercu wiadomość przekazuje». Według znanego ukraińskiego filokartysty Mychajła Zaboczenia, te napisy dokładnie odzwierciedlają główną funkcję otwartego listu, ponieważ wysyłając kartkę człowiek przekazuje wiadomość od serca do serca, powierza jej swoje najbardziej tajemne, adresowane bliskim osobom, myśli i uczucia.

Jako pierwsza masowe wydawanie kartek artystycznych w Rosji organizowała Wspólnota Świętej Eugenii (Petersburski Komitet Opieki Sióstr Czerwonego Krzyża). Ich działalność wydawnicza zaczęła się wiosną 1898 r., a na czele przedsięwzięcia stała specjalna komisja, składająca się ze znanych artystów i znawców sztuki. W latach 1904–1906 wspólnota wydawała czasopismo «Otwarty list».

Interesujące jest to, że dotychczas żaden z gatunków reprodukcji artystycznej nie wywoływał tyle kontrowersji, co pocztówka. Wielu działaczy kultury było przekonanych, że rozpowszechnianie kartek szkodzi sztuce. Na przykład rosyjski krytyk sztuki Włodzimierz Stasow w liście dotyczącym drugiego konkursu pocztówek zorganizowanego przez Wspólnotę Świętej Eugenii w 1902 r. pisał: «Ten sposób popularyzacji i moda na ilustrowane pocztówki są sprzeczne z moim najgłębszym przekonaniem. Zawsze byłem za tym, że piękne, wyszukane i interesujące rysunki wykorzystywane w tym celu nie powinny tak nieestetycznie i nieartystycznie się rozpowszechniać. Stosowanie stempla urzędowego, pisanie wokół rysunku tekstu atramentem, rozrzucanie ilustrowanych pocztówek byle gdzie na stołach – to wszystko poniża dzieła sztuki i przyczynia się do ich zniszczenia. Moim zdaniem, dzieło sztuki wymaga ostrożnej, pełnej szacunku postawy».

 0003

Równe. Sobór. Kartka-kolaż. Światłodruk, ok. 1910 r. Wydawnictwo E. Nimena

Obecnie oczywistym jest to, że Stasow nie potrafił ocenić wpływu masowej ilustrowanej pocztówki na ludzi. Chociaż postawę krytyka częściowo uzasadnia fakt istnienia w tych latach zakazu pisania na odwrocie kartki czegokolwiek oprócz adresu. Wskutek tego nadawca rzeczywiście był zmuszony do zepsucia obrazu.

Jak twierdzi Mychajło Zaboczeń, jeden z autorów albumu «Na pamiątkę ojczyzny. Ukraina na starej pocztówce», ukraińskich terminów «листовна картка» i «листівка» prywatni wydawcy zaczęli używać dopiero po rewolucji 1905–1907, kiedy osłabły prześladowania języka ukraińskiego. Chociaż w Austro-Węgrzech przy niemieckim napisie «Karta korespondencyjna» podawany był napis w jednym z lokalnych języków (ukraińskim, polskim, słoweńskim, czeskim i in.) już od grudnia 1871 r.

Na początku XX wieku pocztówki w guberni wołyńskiej wydawane były głównie przez przedsiębiorców i fotografów. Własnych zakładów poligraficznych oni nie posiadali, dlatego drukowali w Moskwie, Petersburgu, Kijowie, Lwowie, Warszawie, Sztokholmie i innych miastach. W tym okresie, czyli przed 1904 r., w nieznanym wydawnictwie ukazała się seria pocztówek z widokami kościoła i zamku w Ołyce oraz katedry w Zimnem.

401

402

403

Ołyka. Wydawnictwo nieznane, ok. 1900 r. Jedna z pierwszych kartek pocztowych wydanych prawdopodobnie na zlecenie księcia Ferdynanda Radziwiłła. Wszystkie kartki z tej serii, na których zachował się stempel pocztowy, zostały podpisane i wysłane przez księcia Ferdynanda Radziwiłła.

Należy wspomnieć też o pierwszych ozdobnych pocztówkach z charakterystycznymi wołyńskimi typami ludzkimi і krajobrazami, wykonanych przez nieznanego malarza і wydane w zakładzie Bolesława Wierzbickiego w Warszawie. W latach 1805–1809 w lwowskim wydawnictwie «Postęp» pojawiła się pierwsza seria pocztówek z rysunkami białoruskiego malarza Napoleona Ordy. Wydawcy Herman Altenberg ze Lwowa i Franciszek Ziółkowski z Pleszewa wydrukowali kartki «Wołyń», «Ukraina», «Podole», «Litwa» na podstawie utworów wybitnego polskiego artysty Juliusza Kossaka, a St. Michałowski z Warszawy wydał kartkę z reprodukcją obrazu Feliksa Cichockiego «Jarmark w Lubieszowie».

W Żytomierzu najbardziej znanymi wydawcami byli О. Eilenberg, H. Leibengarz, О. Zakatow; w Dubnie – І. Krob, А. Buchbinder, P. Sikuler; w Ostrogu – М. Zimmermann. L. Streimisch, Greinims; w Starokonstantynowie – Sheftel; w Zasławiu (obecnie Iziasław) – W. Czarnecki; w Krzemieńcu – B. Bezdzieżski, N. Łysy; w Łucku – Giersz Lieberman; w Kowlu – K. Mandel i І. Gottlieb.

201

Kowel. Odjazd oficerów na Daleki Wschód. Wydawnictwo Mandela, 1904–1905. Jedna z pierwszych kowelskich kartek pocztowych

202

Kowel. Ulica Łucka. Wydawnictwo Gottlieba, 1905 r. Jedna z pierwszych kowelskich kartek pocztowych

W latach 1911–1912 wydawcy Е. Litauer і F. Pakkaza z Petersburga, a także kijowskie wydawnictwo «Rasswiet» wydrukowali serię widokówek z krajobrazami Polesia. Rysunki na pocztówkach zostały wykonane przez ukraińskiego pejzażystę Mychajła Chołodowskiego (1855–1926). Seria popularyzowała ok. 20 prac artysty, w tym «Przeszłość» (Łucki Zamek) i «Rzeka Prypieć».

W Łucku jako pierwsi pocztówki zaczęli wydawać właściciel księgarni Giersz Lieberman i sklep papierniczy «Ekonomia». Na ich kartkach ukazały się najpopularniejsze widoki miasta: Zamek Lubarta, gimnazjum męskie, kaplica, katedra prawosławna, kościół, sąd okręgowy, ogólny widok Łucka. Napisy na stronie tytułowej pocztówek zostały wykonane w językach rosyjskim i francuskim.

101

Łuck. Sobór pw. Świętej Trójcy. Wydawnictwo księgarni Giersza Liebermana, 1900–1901. Najstarsza znana pocztówka z Łucka ze stemplem pocztowym postawionym 20.10.1901 r.

101 

Łuck. Sąd Okręgowy i kaplica ikony Iwerskiej Matki Bożej, 1894 r., zrujnowana na początku lat 1960. Wydawnictwo księgarni i sklepu papierniczego Giersza Liebermana, 1903–1904

101

Sześcioklasowe Progimnazjum. Wydawnictwo Samuela Bonka, 1901–1902

Kiedy dokładnie ukazała się pierwsza pocztówka na Wołyniu z pewnością nie powie żaden badacz, ale według stempla pocztowego możemy określić, że w Łucku była to seria pocztówek Giersza Liebermana, wydana w 1901 r., a w Kowlu najstarszą ze znanych nam kartek pocztowych jest kartka І. Gottlieba «Brama Tryumfalna (wjazd na ulicę Wokzalną)» wydana 1904 r.

301

Włodzimierz Wołyński. Zebranie oficerów 11 Dońskiego Pułku Kozaków. Wydawnictwo Jakowa Tyraspolskiego, do 1905 r. Najstarsza znana kartka pocztowa z Włodzimierza Wołyńskiego

302

Włodzimierz Wołyński. Młyn w pobliżu uroczyska Biały Brzeg. Widokówka z fotografią, 1905–1910

303

Włodzimierz Wołyński. Sobór Zaśnięcia Matki Bożej. Wydawnictwo księgarni «Pierwsza Chrześcijańska Konkurencja», ok. 1910 r.

Od początku XX w. i do I wojny światowej wydawaniem kartek pocztowych w Łucku, oprócz Giersza Liebermana, zajmowali się Samuel Bonk i H. Bonk, w Kowlu właściciele księgarń І. Gottlieb і K. Mandel, we Włodzimierzu Wołyńskim księgarnia «Pierwsza Chrześcijańska Konkurencja». Jedno z najbardziej znanych wydawnictw Imperium Rosyjskiego, moskiewska kontragencja А. S. Suworina і Ko, również poświęciło kartki wołyńskim miastom Włodzimierz Wołyński i Kowel, wydawszy całą serię ich widoków. Łuckie krajobrazy były rozpowszechniane na pocztówkach wydawnictwa D. Gröbera w Warszawie. W Petersburgu wydawnictwo «Rosja» (w drukarni Ministerstwa Marynarki) wydało mapę guberni wołyńskiej składającą się z dwóch pocztówek. W Kijowie znany wydawca Stepan Kulżenko na podstawie rysunków rosyjskiego architekta Piotra Fetisowa stworzył serię pocztówek z widokami drewnianych cerkwi i dzwonnic Wołynia. Wśród nich zabytki ukraińskiej architektury drewnianej w Bużanach, Elizarowie, Łokaczach (powiat włodzimierski), Smołyhowie, Zaborolu (powiat łucki), Myzowie (powiat kowelski) i Weremijówce (powiat starokonstantynowski).

501

Horochów. Kościół. Wydawnictwo «Tęcza», Lwów, 1905–1910. Kartka-cegiełka, dochód z jej sprzedaży przeznaczony został na restaurację kościoła. Najstarsza znana kartka z Horochowa wprowadzona do obiegu pocztowego w 1907 r.


Wiktor LITEWCZUK

CZYTAJ TAKŻE:

«SERCE SERCU WIADOMOŚĆ PRZEKAZUJE»: Z HISTORII KARTEK POCZTOWYCH 

FB

Biblioteka MW

Jency wrzesnia 1939 foto 240 2

dzien

Informacja

logoGranica

 

 

 

 Kursy walut

Konkursy, festiwale, wydarzenia

gaude2017

 

Partnerzy

 

LOGO MonitorInfo mini

 

PastedGraphic-1 

 

 

cz

 

 

Reklama

 

po polsku po polsce 1

 

SC Corporate Services Sp 1