Artykuły
  • Register

Zespół budynków dawnego kościoła pw. Świętego Stanisława Bpa Męcz. i Świętej Anny w Łukowie (rejon turzyski w obwodzie wołyńskim) składający się obecnie z cerkwi i budynku dla księdza prawosławnego, jest zabytkiem XVI–XVIII wieku o znaczeniu ogólnokrajowym.

W oparciu o źródła historyczne możemy przypuszczać, że pierwszy kościół w Maciejowie zbudowano w czasach, kiedy miejscowość należała do Stanisława Maciejowskiego i jego syna, również Stanisława Maciejowskiego. Wydarzyło się to ok. 1557 r., kiedy Łuków otrzymał magdeburskie prawa miejskie, a jego nazwę zmieniono na Maciejów. W 1558 r. w Maciejowie powstała parafia rzymskokatolicka. Wcześniej miasteczko należało do parafii Perewały. Kościół został poświęcony w 1595 r. przez biskupa chełmskiego Stanisława Gomolińskiego.

Pierwszy opis kościoła powstał w trakcie wizytacji w 1604 r.: drewniany budynek, ściany były bardzo uszkodzone przez deszcze. Wizytator zaznaczył, że były tu zakrystia, dzwonnica, kostnica, dwoje drzwi, okna oszklone.

Ponieważ był to już kościół parafialny, pojawiło się zapotrzebowanie na zbudowanie nowej świątyni. Stara została rozebrana i w 1627 r. rozpoczęto budowę nowego, murowanego kościoła. Fundowali go Jan Skaszewski, podkomorzy chełmski, oraz jego córka Ewa, wdowa po Fryderyku Sapieże. Z wizytacji przeprowadzonej w 1929 r. dowiadujemy się, że kościół został już wówczas zbudowany. Wizytator zaproponował wybudowanie nowej dzwonnicy, grobowca i ogrodzenia wokół terenu przykościelnego z wejściem od strony miasta. Nowy kościół został poświęcony w 1632 r. przez biskupa chełmskiego Remigiusza Koniecpolskiego.

W trakcie wizytacji, która odbyła się w 1672 r. odnotowano znaczne uszkodzenia kościoła, powstałe podczas wojen. Z na wpół zrujnowanej dzwonnicy Kozacy zabrali mały dzwon. W 1672 r. zaczęto odbudowę świątyni. Ks. Aleksander Kazimierz Pogoralski odnowił drewnianą dzwonnicę, na której wisiał ocalały dzwon. Odrestaurowano wówczas także trzy zdewastowane ołtarze. W 1682 r. zostały one poświęcone przez biskupa chełmskiego Stanisława Święcickiego.

W 1701 r. dzięki właścicielowi Maciejowa Atanazemu Miączyńskiemu dokończono budowę nowej, murowanej dzwonnicy – tzw. Bramy Lubomelskiej. W 1706 r., w okresie wojny ze Szwedami, Atanazy Miączyński wywiózł na przechowanie do Częstochowy wiele kosztowności z kościoła w Maciejowie. Dopiero w 1726 r., po jego śmierci, częściowo powróciły one do miasteczka.

Podczas wizytacji, mającej miejsce w 1714 r. odnotowano, że pod kościołem zostały już zbudowane dwie sklepione krypty, narteks kryty blachą, a dach budynku został pokryty dachówką. Teren przykościelny otaczał mur z dwiema bramami, a na Bramie Lubomelskiej umieszczono dwa dzwony. W kościele było siedem ołtarzy, dziesięć ławek, a organy miały dwa pozytywy. Paramenty kościelne, zwłaszcza świeczniki, były pozłacane lub posrebrzane, ozdobione kosztownymi kamieniami, m.in. rubinami, a także wyprodukowane z miedzi, cyny albo mosiądzu. Na większości wyrobów można było zobaczyć herby szlacheckie właścicieli miasteczka – Suchekomnaty i Trestka. W kościele znajdowały się liczne wota. Były to pierścienie, obrączki, srebrne łańcuszki, korale i 800 sztuk pereł. Na ścianach wisiały obrazy w pozłacanych ramach oraz portrety właścicieli Maciejowa – Atanazego Miączyńskiego i jego żony Heleny z Łuszkowskich. Freski, wyroby snycerskie pokryte złotem i różne ozdoby – kwiaty, ptaki i anioły – wszystko to świadczyło o bogactwie kościoła.

kosciol Maciejow N Orda2

Kościół parafialny w Maciejowie na rysunku Napoleona Ordy

W 1717 r. dziekan lubomelski podarował kościołowi srebrną monstrancję. Dzięki niemu dach zakrystii nakryto dachówką i kupiono nowe organy o 13 głosach. Atanazy Miączyński ufundował trzeci dzwon dla kościelnej dzwonnicy. 1723 r. w krypcie niedobudowanej jeszcze kaplicy Świętego Józefa położonej przy południowej ścianie nawy kościoła, złożono szczątki Atanazego Miączyńskiego. Według innych danych pochowano go w krypcie szpitalnego kościoła pw. Świętego Michała Archanioła.

W 1726 r. zakończyła się budowa południowej kaplicy Świętego Józefa i dzwonnicy-bramy, która miała trzy dzwony, dobudowano także nowy narteks.

Dzięki wizytacji przeprowadzonej w 1751 r. dowiadujemy się, że kościół pokryty czerwoną dachówką, podobną do łuski karpia, znów potrzebuje remontu. Dwie wieże w fasadzie świątyni trzeba było pokryć nową blachą.

W 1763 r. przy północnej ścianie kościoła wybudowano kaplicę Świętego Piotra. Została ona ufundowana przez syna Atanazego Miączyńskiego, Piotra. W tym roku w całości spłonęła brama-dzwonnica. Roztopione dzwony wniesiono do zamku (pałacu Miączyńskich). W 1769 r. kosztem ks. Andrzeja Łastowieckiego w kościele wyremontowano okna.

kosciol Maciejow 2 plan

Plan kościoła, na którym podana jest kolejność dobudowy jego elementów. Plan został opracowany przez autorów tomu 22 wydania «Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego».

W sprawozdaniu z wizytacji, która odbyła się w 1773 r. podano, że Brama Lubomelska, czyli dzwonnica, została odbudowana. Dzwonów było już pięć, łącznie z tymi nowo odlanymi z roztopionych na skutek pożaru. Nazywały się: «Tadeusz», «Antoni», «Michał», «Józef», «Kajetan». Zostały one poświęcone w 1776 r. przez sufragana chełmskiego Melchiora Jana Kochnowskiego. Wizytator zaznaczył także, że w kościele, pod szkłem w pozłoconej ramie, znajdowało się woskowe popiersie Matki Boskiej.

W 1799 r. wizytator zanotował, że podłoga w świątyni była z marmuru, a między ławkami – z cegły. Na ścianie wisiały portrety króla Augusta III i królowej Marii Józefy.

W czasie wizytacji w 1824 r. zaznaczono, że obydwie kaplice i zakrystia są pokryte nową dachówką, wymieniono dwoje drzwi, otynkowano mur wokół kościoła, a na dzwonnicy wyremontowano dach i ustanowiono nowy, żelazny pozłocony krzyż.

Pod zaborem rosyjskim świątynia nadal działała jako kościół rzymskokatolicki, ale od 1858 r. wpisów do ksiąg metrykalnych «Rimsko-katoliczieskoj Mecejewskoj cerkwi» dokonywano już po rosyjsku.

Wkrótce po powstaniu styczniowym 1863–1864 świątynia została zamknięta. Nie działała do roku 1875, kiedy rząd carski przekazał ją prawosławnym jako cerkiew Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Wśród parafian od razu przeprowadzono zbiórkę pieniędzy, z których rozszerzono boczne kaplice Świętego Piotra i Świętego Józefa.

Wpisy do ksiąg metrykalnych w latach 1877–1914 świadczą o tym, że parafianami cerkwi byli nie tylko mieszkańcy Maciejowa, ale również wsi Bielicze, Wolańszczyzna, Okunin, Topólka, Czarnoplesy, Nowosiółki, Somin, Poczapy i miasta Luboml. W cerkwi nie było pieców, nazywano ją więc chłodną i odprawiano w niej nabożeństwa głownie latem. Naprzeciwko, po drugiej stronie ulicy, znajdowała się cerkiew Świętej Paraskewy, w której były piece, dlatego zimą na msze święte chodzono tam.

Począwszy od 1894 r., kiedy do Maciejowa przeniesiono Seminarium Duchowne w Mielcach, ta placówka zaczęła wykorzystywać cerkiew Wniebowzięcia NMP w celach edukacyjnych – kler i parafianie z Maciejowa wyrazili na to zgodę. Przy cerkwi stał duży dom, zbudowany jeszcze w 1723 r. Mieszkali w nim księża prawosławni, a od 1892 r. działała cerkiewno-parafialna szkoła. Przy cerkwi działało także prawosławne bractwo.

W 1919 r. Maciejów znalazł się pod władzą Polski i świątynię znowu przekształcono na kościół. Wśród jego parafian były m.in. siostry niepokalanki i polskie rodziny. Pierwsza msza święta w kościele została odprawiona przez ks. Szuhajskiego, zaproszonego przez siostry niepokalanki.

Bolszewicy, którzy przyszli do Maciejowa w 1920 r., zdewastowali kościół: zerwali podłogę, powybijali okna, zniszczyli ołtarze i zrabowali krypty. Siostry niepokalanki po powrocie do miasteczka musiały znowu odnawiać kościół. Jego drzwi zostały otwarte również dla katolickich dziewcząt – uczennic szkoły, seminarium nauczycielskiego i gimnazjum działających przy klasztorze. Proboszczami kościoła byli: ks. Franciszek Korwin-Milewski, Czesław Potocki, Stanisław Kobylecki, Adam Żółkiewski i Jan Nowak. W 1939 r. kościół został zamknięty przez sowietów.

kosciol Maciejow 4 najstarisze

Fasada kościoła. Najstarsze zdjęcie kościoła, zostało zrobione w latach 30. XX wieku

Podczas II wojny światowej w część ołtarzową trafił pocisk. Po wojnie w świątyni przechowywano zboże, a następnie mieściły się w niej pracownie szkoły zawodowej, kuźnia i elektrownia na olej opałowy. Brama została zburzona. Do podziemi wsypano śmieci, doszło nawet do rabowania cegły. 4 marca 1974 r. dwaj uczniowie szkoły w Łukowie zapalili w kościele ognisko. Pożar zniszczył dach. Przez dziesięciolecia świątynia rujnowała się także na skutek zalewania wodą. Na wieżach w fasadzie bociany zakładały swoje gniazda, a korzenie brzóz niszczyły mur. Krypty przyciągały «poszukiwaczy skarbów», a ludzkimi czaszkami miejscowi chłopcy grali w piłkę nożną. Zniknęła tablica «Zabytek architektury». Ludzka obojętność wydawała się być bezgraniczna.

kosciol Maciejow 3 rad mFasada kościoła w czasach radzieckich. Bramy już nie ma

kosciol Maciejow 5 zagalnyjOgólny widok kościoła. Okres sowiecki

Po proklamacji przez Ukrainę niepodległości w 1991 r. państwo próbowało odnowić świątynię, ale ze względu na brak środków prace zawieszono na długie lata. W 1997 r. w Łukowie została zarejestrowana parafia Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego, ale dopiero latem 2007 r. otrzymała ona na własność zdewastowany budynek dawnego kościoła. Parafianie zaczęli samodzielnie odnawiać świątynię. 7 sierpnia 2008 r. odbyło się poświęcenie cerkwi pw. Świętej Anny. Nabożeństwa są tu odprawiane w języku ukraińskim. W ciągu dziecięciu lat parafianie uporządkowali teren wokół cerkwi: urządzili trawnik i klomby, postawili ogrodzenie, nakryli dachem obydwie kaplice, ołtarz, zakrystię oraz częściowo budynek gospodarczy. Wszystkie prace zostały wykonane dzięki ofiarom parafian oraz ludzi, którzy chcieli wesprzeć odnowienie świątyni.

kosciol Maciejow 1Cerkiew Świętej Anny. 2017 r.

Zoja SZEWCZUK

Autorka opracowała ten tekst w oparciu o tom 22 wydania «Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego»

CZYTAJ TAKŻE:

KONKURS «MIĘDZYWOJENNY WOŁYŃ»: ZNAMY NAZWISKA ZWYCIĘZCÓW

OŚWIATOWA DZIAŁALNOŚĆ ZGROMADZENIA SIÓSTR NIEPOKALANEGO POCZĘCIA NMP W MACIEJOWIE (ŁUKOWIE): SZKOŁA

OŚWIATOWA DZIAŁALNOŚĆ ZGROMADZENIA SIÓSTR NIEPOKALANEGO POCZĘCIA NMP W MACIEJOWIE (ŁUKOWIE): SEMINARIUM NAUCZYCIELSKIE

OŚWIATOWA DZIAŁALNOŚĆ ZGROMADZENIA SIÓSTR NIEPOKALANEGO POCZĘCIA NMP W MACIEJOWIE (ŁUKOWIE): GIMNAZJUM