Artykuły
  • Register

We współczesnej Ukrainie utrwalił się stereotyp, że Rusini albo ruscy są dawnymi przodkami Ukraińców, zaludniającymi przeważnie zachodnie tereny obecnego państwa. Niektórzy nawet uważają, że «ruscy» i «Rusini» są Łemkami, zaludniającymi Karpaty na obecnym terytorium Polski. Zresztą oni sami siebie tak nazywają, ponieważ nie stosują wobec siebie późniejszego narodowego określenia «Ukraińcy».

Rusini byli jeszcze w X wieku

Pierwsze pisemne wzmianki, w których obecnych Ukraińców nazywano Rusinami, pochodzą z 911 roku, kiedy książę Oleg zawarł umowę z Grekami. Później, w 945 roku, Rusinami nazwał swój naród książę Igor w umowie z Bizancjum. W «Kronice Ruskiej» znajdujemy listę plemion, których ziemie przynależały do Rusi. Byli to Polanie, Drewlanie, Nowgorodźcy, Połoczanie, Siewierzanie, Dregowicze i Wołynianie. Wtedy Rusinami najczęściej nazywano mieszkańców Księstwa Kijowskiego i Perejasławskiego. Na pograniczu ХІІ i ХІІІ wieku nazwa ta poszerza się również na całą Ruś Południową.

Aż do początku ХVІІІ wieku prawie wszyscy przodkowie Ukraińców nazywali siebie Rusinami. Nawiasem mówiąc, łatwo to sprawdzić przeglądając dawne wybitne dzieła literackie, do których zaliczamy Kronikę Hryhorija Grabianki, Samijła Wełyczki i Samowidca, «Kronikę» Theodozego Sofonowicza, dramat «Miłość Bożaja». Dokumenty hetmańskie nazywały wtedy obecną Rosję wyłącznie Moskowią, a Białoruś – Litwą.

Dopiero w ХVIII-XIX wieku dawne tereny ukraińskie przynależące w tym czasie do Moskowii, zaczęto nazywać Małorosją. Chociaż  terminu tego używano w dokumentach, wśród ludu jeszcze długo funkcjonowało określenie «Rusini».

Po raz pierwszy termin «Ukraińcy» znajdujemy w dokumentach z XVI wieku, gdzie zostało opisane powstanie Seweryna Naływajki i Hryhorija Łobody, jednak wśród ludności  rzadko był on używany. Na początku XVII wieku, na sejmach Rzeczypospolitej, Ukraińcami nazywano posłów z województwa kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego. Przeważnie nazywano tak ludzi, którzy przyjeżdżali z pogranicza niezależnie od ich narodowej przynależności.

Ukraińcami zaczęliśmy się stawać dopiero w XVII wieku

Dopiero po powstaniu państwa hetmańskiego w XVII wieku termin «Ukraińcy» coraz częściej nabywa znaczenia narodowego i pierwszymi Ukraińcami oficjalnie zaczęto nazywać dopiero mieszkańców Naddnieprza Środkowego i Lewobrzeża. Na początku XVIII wieku w kronikach Hryhorija Grabianki i Samijła Wełyczki, równoznacznie z etnonimem «Rusini» był używany termin «Ukraińcy». Nawet w roku powstania nowej literatury ukraińskiej - 1798, kiedy Kotlarewski napisał legendarną «Eneidę» w ówczesnej literaturze termin «Ukraińcy» był regionalny. Świadczą o tym «Notatki o Małorosji» Jakuba Markowicza.

Stopniowo, prawo do nazywania swojej ziemi Rusią, przechodzi do Moskowii, która pragnęła odziedziczyć pochodzenie książęce od Kijowa. Od tego czasu zaczęto używanie terminu «Rosja». Klasycy ukraińscy, aby podkreślić własną tożsamość narodową, różniącą się od Moskowii, czyli Rosji, zaczęli masowo używać terminów «Ukraina», «Ukraińcy». Czynił to Mychajło Drahomanow, Mykoła Kostomarow i Mychajło Maksymowicz. Stepan Rudański i Łesia Ukrainka w swoich utworach używali terminów «Rusini» i «Ukraińcy» zamiennie. Nasza wybitna rodaczka wybrała sobie nawet pseudonim – Ukrainka.

Ostatecznie termin «Ukraińcy» na określenie tożsamości został ustalony dopiero po walkach narodowo-wyzwoleńczych w latach 1917-1920, chociaż na terenie Ukrainy Zachodniej termin «Rusini» przetrwał jeszcze długo, aż do końca drugiej wojny światowej.

Oczywiście dyskusja  na temat określeń «Rusin», «ruski», «Ukrainiec» nie istniała za czasów Związku Radzieckiego, jednak dzisiaj ten temat również sztucznie się przemilcza, nie znajduje należytego zainteresowania ze strony badaczy.

Wiktor JARUCZYK