Artykuły
  • Register

W artykule «Wołyń na najstarszych mapach» opowiadaliśmy o kartografii jako nauce oraz o pierwszych mapach, na których pojawiły się wołyńskie ziemie. Dzisiaj opowiemy o mapach z XVII wieku przedstawiających Wołyń.

XVII wiek był przełomowy dla rozwoju kartografii. Kolejne kardynalne zmiany w metodach tworzenia map miały miejsce dopiero pod koniec XVIII wieku. Postęp kartografii, podobnie do innych nauk, jest ściśle związany z rozwojem gospodarczym i kulturowym państwa. W różnych okresach liderami w tym zakresie były Włochy, Holandia, a następnie Francja i Anglia.

W Polsce, w skład której wchodziły wołyńskie ziemie, przełomowy dla rozwoju kartografii był okres rządów króla Zygmunta III Wazy (1587–1632). Na początku tej epoki zaczęły się prace nad chyba najbardziej znaną polską mapą z XVII wieku – legendarną Mapą Radziwiłłowską. Odegrała ona bardzo ważną rolę w rozwoju kartografii Wołynia. Jej autorem był Tomasz Makowski, a inicjatorem wykonania tego dzieła był książę Michał Krzysztof Radziwiłł «Sierotka» z Nieświeża.

mapa 05

Mapa Radziwiłłowska Tomasza Makowskiego

Znaczenie Mapy Radziwiłłowskiej polegało na tym, że była to pierwsza mapa od czasów Bernarda Wapowskiego i Sebastiana Münstera, na której zauważyć można znaczne zmiany w przedstawieniu szczegółów i precyzji oznaczania obiektów. Jak zaznaczył badacz wołyńskiej kartografii Karol Buczek, Mapa Radziwiłłowska była podstawą dla polskiej kartografii w ciągu kolejnego półtora wieku, do 1769 r., kiedy zaczął się kolejny etap rozwoju tej nauki. Co prawda Tomasz Makowski nie oznaczył Wołynia tak precyzyjnie i szczegółowo, jak Litwy, mimo że był dobrze zapoznany z ziemiami wokół Ołyki, która była rezydencją wołyńskiej linii rodu Radziwiłłów.

W porównaniu do poprzedników Makowski znacznie wzbogacił mapę siecią rzek i zwiększył liczbę oznaczonych miejscowości. Przede wszystkim uzupełnił i sprecyzował położenie dopływów Prypeci, m.in. Horynia, Turii i in. Źródła i ujścia tych rzek zostały w końcu oznaczone zgodnie z faktycznym miejscem ich położenia. Dopływy niektórych rzek zostały podpisane: możemy zobaczyć na mapie m.in. Ług, Ikwę, Wilię i Korczyk. Autor nie ustrzegł się jednak pewnych błędów. Na przykład nie ma niej rzeki Stochód, a źródło rzeki Ikwy oznaczono pod Krzemieńcem.

Najważniejszą zmianą, w porównaniu do dawnych map, było zauważalne zwiększenie liczby oznaczonych miejscowości. Do 30 miast, które znalazły się na mapie Wapowskiego, na Mapie Radziwiłłowskiej dodano jeszcze 50 miejscowości. W nazwach miast też pojawiały się błędy. M.in. Łuck został podpisany jak Lusuc. Wiele nieścisłości zauważyć można i w oznaczeniu granic województwa wołyńskiego – poza nimi znalazły się miasta Wiśniowiec, Zbaraż, Krasiłów i Starokonstantynów.

Autorem jeszcze jednej legendarnej mapy z XVII wieku, stworzonej kilkadziesiąt lat później od Mapy Radziwiłłowskiej, był najbardziej znany wojskowy kartograf ziem polskich Guillaume le Vasseur de Beauplan. Napisał on książkę «Opis Ukrainy», która po raz pierwszy ujrzała światło dzienne w 1651 r., dzięki czemu Europa Zachodnia po raz pierwszy dowiedziała się o ziemiach nazywanych Ukrainą. W 1645 r. Beauplan przekazał grawerom wielką «Specjalną mapę Ukrainy» (skala 1:452000), prace nad którą skończyły się w 1650 r. Opracował także «Generalną mapę Ukrainy» w orientacji południowej i o mniejszej skali niż wspomniana wyżej mapa (42×54,5 cm, skala 1:1800000). Pierwsza jej redakcja została wykonana przez grawera Gondiusa. Ukazała się ona w 1648 r. w Gdańsku. Na obu tych mapach Wołyń nie został tak szczegółowo oznaczony, jak np. Podole czy centralna Ukraina. Beauplan poznał tylko niewielką część Wołynia – między Beresteczkiem a Brodami, gdzie budował twierdzę dla swojego protektora Stanisława Koniecpolskiego, dlatego nie udało mu się uniknąć błędów, szczególnie w oznaczeniu koryt niektórych rzek.

mapa 02

Generalna mapa Ukrainy Beauplana

mapa 03

Fragment Generalnej mapy Ukrainy Beauplana

Historia legendarnej mapy Beauplana zaczęła się w 1639 r., kiedy została przez niego narysowana odręcznie mapa «Tabula Geographica Ukrainska» («Ukraińska mapa geograficzna») o rozmiarach 44,5×62,5 cm i skali 1:1500000. To właśnie na tej mapie po raz pierwszy została wykorzystana nazwa Ukraina. Oznaczono na niej 275 miejscowości, 80 rzek, 4 wyspy, 13 progów, 4 lasy i 2 morza. Szczegółowo opisane zostały zbiorniki wodne i miejscowości w dorzeczach Dniestru, Bugu i Dniepru. Mapa została opublikowana w atlasie Fryderyka Getkanta, który obecnie przechowywany jest w Archiwum Wojskowym w Sztokholmie.

mapa 01

Mapa Beauplana «Tabula Geographica Ukrainska»

Wkrótce po mapie Beauplana, w 1665 r., w Paryżu ukazała się pierwsza osobna mapa Wołynia, autorem której był Nicolas Sanson (1600–1667). Opierała się ona na mapie Beauplana i Mapie Radziwiłłowskiej Tomasza Makowskiego, ale zawierała więcej szczegółów. W 1665 r. na podstawie «Specjalnej mapy Ukrainy» Beauplana Nicolas Sanson wydał siedem osobnych map ziem ukraińskich. Jak zaznaczył wybitny badacz ukraińskiej kartografii Andrij Bajcar, Nicolas Sanson sporządził dwie mapy, na których ukazał się Wołyń: «Haute Volhynie, ou Palatinat de Lusuc; tiré de la Grande Carte d'Ukraine, du Sr. le Vasseur de Beauplan / Par le Sr Sanson d'Abbeville» («Górny Wołyń, czyli ziemie łuckie; fragment wielkiej mapy Ukrainy») oraz «Basse Volhynie, ou Palatinat de Kiow, tiré entierement de la grade Ukraine du Sr. le Vasseur de Beauplan» («Dolny Wołyń, fragment wielkiej mapy Ukrainy»).

mapa 04

Mapa Wołynia Nicolasa Sansona

Druga połowa XVII wieku – pierwsza połowa XVIII wieku to lata upadku polskiej kartografii, z czym związany był zastój w rozwoju kartografii wołyńskiej: w tym okresie nie ukazała się żadna uzupełniona czy udoskonalona mapa, na której znalazłby się Wołyń. Nie pojawiły się wówczas żadne nowe polskie mapy, wszystkie wydawane były przez kartografów z Europy Zachodniej. Ze względu na brak nowych danych opierały się one na mapach Makowskiego, Beauplana i Sansona. Tę sytuację badacze tłumaczą stagnacją życia kulturalnego w Polsce w czasach saskich. Pierwsze próby reaktywacji polskiej kartografii odbyły się dopiero w 1769 r.

Wiktor LITEWCZUK

CZYTAJ TAKŻE:

WOŁYŃ NA NAJSTARSZYCH MAPACH

«WOŁYŃ NA MAPACH XVI–XX WIEKU»: W ŁUCKU OTWORZONO WYSTAWĘ EKSPONATÓW ZE ZBIORÓW WIKTORA LITEWCZUKA

 

FB

Biblioteka MW

Jency wrzesnia 1939 foto 240 2

dzien

Informacja

logoGranica

 

 

Konkursy, festiwale, wydarzenia

gaude2017

 

Partnerzy

 

LOGO MonitorInfo mini

 

PastedGraphic-1 

 

VolynMedia

 

cz

 

tittle

Reklama

 

po polsku po polsce 1

 

SC Corporate Services Sp 1