Artykuły
  • Register

Większość szkiców biograficznych opublikowanych w rubryce «Ocaleni od zapomnienia» dotyczy polskich żołnierzy, którzy po 17 wrześniu 1939 r. trafili do niewoli sowieckiej. Tymczasem, wielu Polaków i Ukraińców walczących podczas II wojny światowej trafiło także do niewoli niemieckiej. Nasz kolejny szkic przedstawia los jednego z nich.

Cyprian Libera urodził się w 1914 r. we wsi Huta Stepańska w powiecie kostopolskim w wielodzietnej rodzinie zamożnych rolników. Jego ojciec Paweł Libera, syn Karola (ur. ok. 1883 r.) i matka Bronisława Libera (ur. ok. 1888 r.) posiadali na własność 40 dziesięcin ziemi, których jedna trzecia pokryta była lasem. Na działce rolnej znajdował się dom mieszkalny i budynki gospodarcze. W gospodarstwie było 6 krów, 2 konie, młocarnia, sieczkarnia i inny niezbędny sprzęt rolniczy.

Cyprian był drugim dzieckiem w rodzinie. Miał braci – Szczepana (ur. 1912 r.), Józefa (ur. w 1919 r.), Władysława (ur. w 1922 r.) i Jana (ur. w 1924 r.) oraz siostry – Józefę (ur. w 1918 r.) i Mirosławę (ur. w 1925 r.). Wszyscy na początku II wojny światowej mieszkali w Hucie Stepańskiej w domu swoich rodziców. Cyprian ukończył pięć klas szkoły powszechnej.

W 1935 r. został powołany w szeregi Wojska Polskiego. Przez pierwsze siedem miesięcy odbywał służbę w 21 Pułku Ułanów w Równem. 31 maja 1936 r. został przeniesiony do Lublina, do szpitala wojskowego na stanowisko sanitariusza, a w dniu 1 września tegoż roku – do szpitala wojskowego w Chełmie. Ostatnie miesiące służby wojskowej spędził w jednostce sanitarnej 21 Pułku Ułanów, skąd 20 września 1937 r. został zwolniony do rezerwy.

Przez dwa lata Cyprian pracował w gospodarstwie swojego ojca. 14 sierpnia 1939 r. znowu został zmobilizowany do 21 Pułku Ułanów w Równem. 17 sierpnia jego jednostka została przerzucona do Radomska, a 30 sierpnia na granicę polsko-niemiecką, do Częstochowy. Od 1 do 22 września 1939 r. przebywał na froncie. Mimo bohaterstwa polskich żołnierzy, wojsko niemieckie skutecznie paraliżowało ich zorganizowany opór, po czym jednostki wojskowe były likwidowane. 22 września, 5 kilometrów od Warszawy, Cyprian Libera trafił do niewoli niemieckiej. Do niewoli niemieckiej trafił też starszy brat Cypriana Szczepan (jego los jest nam na razie nieznany). Jeńca wysłano najpierw do obozu koło miasta Eylau (Prusy Wschodnie), a stamtąd wraz z jeńcami Józefem Budzińskim (ur. w 1916 r., szeregowy z Częstochowy) i Feliksem Bartowiakiem (ur. w 1908 r., kierowca pochodzący z województwa poznańskiego) przeniesiono go w okolice miasta Gubin, gdzie wykonywał prace rolnicze u właściciela ziemskiego Rudolfa Ferscha.

7 lipca 1940 r. Cyprian Libera odważył się na ucieczkę. Przebywający z nim jeńcy wiedzieli o jego zamiarach. Aby jakoś pomóc dali mu na drogę swoje dzienne porcje żywności.

Od pracowników Rudolfa Ferscha, z którymi Cyprian Libera woził chleb do Gubina, dowiedział się, że przechodząca przez miasto kolej prowadzi do polskiej granicy. Wyszedłszy o godz. 8 wieczorem z gospodarstwa Rudolfa Ferscha podążył w stronę miasta, jednak już w pierwszej wsi zauważyli go miejscowi, którzy starali się zatrzymać uciekiniera. Uciekając przed nimi, Cyprian stracił orientację i znowu wrócił do gospodarstwa, gdzie pracował. Musiał po raz drugi pokonać tę samą drogę. Dostawszy się do okolic Gubina jeniec cały dzień przesiedział w krzakach, a w nocy mijając miasto trafił na kolej, która miała zaprowadzić go do Polski.

Jak opowiadał, po 7 dniach, 14 lipca o świcie wreszcie zobaczył typowe dla jego ojczyzny budynki i odważył się wejść do jednego z nich, aby poprosić o żywność. Według uciekiniera, przez cały czas jego trudnej podróży odżywiał się mlekiem, które potajemnie zabierał od krów znajdujących się w zagrodach na pastwiskach koniczyny i lucerny.

Polak, do którego przyszedł Cyprian, dał mu na drogę prowiant, cywilne ubranie i wskazał drogę w kierunku Suwałk, do których było ponad 50 km. Uciekinier poruszał się głównie nocą, bocznymi drogami. Pewnego razu tak się zmęczył, że wszedł do stodoły i schował się w sianie, gdzie przespał do rana, a rano usłyszawszy język polski odważył się wyjść ze swojego schowka. Gospodarzowi majątku Cyprian powiedział, że jest uciekinierem z niewoli niemieckiej i że idzie do swoich rodziców na Wołyń. Ten polecił mu iść nie do Suwałk, gdzie granica przechodziła przez wąwóz dobrze strzeżony przez straż graniczną, a kierować się w stronę granicy niemiecko-litewskiej, którą łatwiej przekroczyć, a już stamtąd wejść na tereny okupowane przez władze sowieckie.

Słuchając rady Cyprian Libera najpierw poszedł w stronę Litwy, gdzie bez problemów przekroczył granicę niemiecko-litewską, a stamtąd wyruszył w stronę Białorusi. 19 lipca 1940 r. о 16.00 jeniec przekroczył granicę niemiecko-litewską, a 29 lipca przybył do Huty Stepańskiej. Dla okupacyjnych władz sowieckich wracający z niewoli niemieckiej polscy żołnierze byli przede wszystkim «społecznie niebezpiecznymi elementami» i zawsze zwracali na siebie uwagę organów NKWD.

CZYTAJ TAKŻE (aktualizacja 28.04.2017): CYPRIAN LIBERA. POZOSTAŁ PO NIM PAMIĘTNIK

30 lipca 1940 r. Stepański Wydział Rejonowy NKWD zaaresztował Cypriana Liberę za nielegalne przekroczenie granicy i podejrzenie o szpiegostwo na rzecz Niemiec. W czasie śledztwa przebywał on w więzieniu NKWD w Równem. Akta archiwalne w sprawie Cypriana Libery zawierają sformułowania typowe dla sowieckich organów karno-represyjnych, stosowane w połowie lat 30-tych ХХ w. na terenie ZSRR. Dlatego też ojciec jeńca zamiast posiadaczem gruntów rolnych okazał się «bogatym kułakiem», a sam Cyprian jakoby pochodził z «rodziny kułackiej».

Według postanowienia specjalnego posiedzenia NKWD ZSRR z dnia 2 listopada 1940 r., Cyprian Libera «za nielegalne przekroczenie granicy państwowej» został skazany na pięć lat niewoli w obozie pracy. Wyrok odbywał w obozie «Iwdellag». Według postanowienia prokuratury obwodu rówieńskiego z dnia 29 sierpnia 1989 r., został zrehabilitowany.

Cyprian Libera opuścił Związek Radziecki wraz z Armią Andersa. Na stronie internetowej wolyn.ovh.org [data wglądu 5.11.2015] znaleźliśmy informację o tym, że zginął w bitwie o Monte Cassino. Natomiast na stronie http://polskiecmentarzewewloszech.eu [data wglądu 5.11.2015] podana jest także informacja o dniu śmierci Cypriana Libery (17 maja 1944 r.) oraz o położeniu jego grobu na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

CZYTAJ TAKŻE:

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JEŃCY WOJENNI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STANISŁAW HUMNICKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN NOWAK

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STANISŁAW STACHURSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN MALINOWSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JERZY SZMIGULANT

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: CZESŁAW SZYMAŃSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: LEON KNAPIŃSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ANTONI WAGNER

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STEFAN SMOLIŃSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ANTONI MAŃKOWSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: WŁADYSŁAW NĘDZI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN PALKA

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: TADEUSZ LECHOWICZ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: MAKSYMILIAN ŚLIWIŃSKI

O KAROLU BIELAKOWIE RAZ JESZCZE

MARIA I KAROL BIELAKOWIE. GDZIEŚ TU ZAKPIŁ LOS...

NIEOPŁAKANE DUSZE WOŁAJĄ O PAMIĘĆ (ciąg dalszy o Stefanii Kurzweil)

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: WACŁAWA CAŁOWA

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STEFANIA KURZWEIL

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: MIECZYSŁAW KWIATKOWSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JÓZEF PUTRYCZ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: KAROL GODOWSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: KAROL BIELAKOW

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: WŁADYSŁAW ZDANIEWICZ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: HELENA BAŃKOWSKA

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN GAJEK

FB

Biblioteka MW

Jency wrzesnia 1939 foto 240 2

dzien

Informacja

logoGranica

 

 

Konkursy, festiwale, wydarzenia

gaude2017

 

Partnerzy

 

LOGO MonitorInfo mini

 

PastedGraphic-1 

 

VolynMedia

 

cz

 

tittle

Reklama

 

po polsku po polsce 1

 

SC Corporate Services Sp 1